Page 8 - İlk sayfa LYS CUMHUR¦-YET D+ûNEM¦- soru kitab¦- (3. BASKI)-2

1. Bölüm: Fizik Bilimine Giriş

Bilimsel Bilginin Ortaya Çıkışı Rasyonel Düşünce
Bilimsel çalışmalar sonucunda elde edilen, bilimsel yasa Bilimsel bilgiye, rasyonel düşünce (akıl yürütme) yolu ile
ve bilimsel teori gibi tüm sonuçlara bilimsel bilgi denir. de ulaşılabilir. Tarihte ilk teleskobu icat eden Galileo’nun
Bilimsel bilgiler, mutlak gerçekler değil, belirli bir dönem rasyonel düşünce yöntemiyle gerçekleştirdiği düşünce
kabul edilen en iyi açıklamalardır. Yani bilimsel bir bilgi- deneyini inceleyelim.
nin geçerlilik alanı ve sınırları, elde edilen yeni bulgularla Galileo’nun Düşünce Deneyi
değişip geliştirilebilir.
Fizikle uğraşan bilim insanları, bilimsel bilgiye ulaşmak
için çeşitli yöntemler kullanmıştır. Örneğin Aristo gözlemi,
Galileo gerçek deneyleri ve düşünce deneylerini, Newton Yer Yer
ise deneylerin yanında matematiği de kullanmıştır. Einstein
ise düşünce deneylerini ve matematiği kullanmıştır. Sonuç
olarak farklı bilim insanları farklı bilimsel yöntemler kulla-
nabilir.
Gözlem Yer
Sadece beş duyu organı ile yapılan gözlemlere nitel gözlem Ağırlıkları farklı olan iki taş aynı yükseklikten serbest
denir. bırakıldığında hangisi önce düşer?
Duyu organları ile birlikte ölçme araç ve gereçlerini kul- İlk çağ filozoflarından olan Aristo’ya göre ağır olan daha
lanarak sayısal ifade edilen gözlemlere de nicel gözlem önce düşer.
denir. Peki iki taş bir iple bağlandığında ne olur?
Örneğin bir bardağa konulan çayın sıcak olduğunu Aristo’ya göre hafif taş daha geç düşeceğinden, ağır taşı
söylemek nitel bir gözlemdir. Ancak içine bir termometre yavaşlatması gerekir.
daldırıp sıcaklığının kaç °C olduğunu söylemek nicel bir
gözlemdir. Aristo'ya göre bu durumda da hafif taş, ağır taşı yavaşlat-

ması yani daha geç düşmesi gerekir. Oysa bu durum-
Deney NİTELİK Yayıncılık Peki iki taşı birbirine sıkıca bağlarsak ne olur?
Deney, bir varsayımı kanıtlamak, bilimsel bir gerçeğin da iki taşın toplam ağırlığı, ağır taştan büyük olduğu için
Aristo’ya göre daha çabuk düşmesi gerekir.
doğruluğunu veya yanlışlığını göstermek amacıyla düzen-
lenen ve yapılan bir işlemdir. Teorik öngörü olmadan Galileo bu düşünce deneyi ile Aristo’nun yaklaşımındaki
yapılan deneyler olduğu gibi, deneylerin önemli bir kısmı çelişkiyi ortaya çıkarmış ve Aristo fiziğine olan güveni
teknolojik ürün geliştirme amacıyla yapılmaktadır. sarsmıştır.
L 2L Düşünce deneyleri, sahip olunan bilgileri kullanarak
Demir Demir olayların nasıl ve neden gerçekleştiğini ortaya çıkar-
maya çalışan zihinsel araçlardır.
A A
Deneyin yapısına ve eldeki imkanlara bağlı olarak,
düşünce deneyleri gerçek deney olarak yapılabilir
V V veya yapılamaz.

Bir öğrenci şekildeki deney düzeneklerini kuruyor. Örneğin Einstein, rölativite (görelilik) teorisini ortaya
Demirden yapılmış aynı kalınlıkta, L ve 2L uzunluğunda atmadan önce, ışığın üzerine oturup ışık ile birlik-
teller bağlayınca ampermetrede okunan değerin nasıl te yolculuk yaptığını hayal etmiştir. Böyle bir olayın
değişeceğini merak ediyor. gerçek deneyi hiçbir zaman gerçekleşemez.
Deney sırasında hiç değiştirilmeyen pil sayısı, bağlantı Delil ve Çıkarım
kabloları, ampermetre ve telin kesit alanı gibi değişken- Herhangi bir bilginin doğruluğunu veya yanlışlığını
lere kontrollü (sabit tutulan) değişken denir.
gösteren gözlem ve deney sonuçlarına delil denir.
Öğrenci tarafından değiştirilen ve iki devrede farklı olan Gözlem ve deneylerden elde edilen delil ve verilenlerden
telin uzunluğuna bağımsız değişken denir. hareketle bir sonuca varmaya çıkarım denir.
Telin uzunluğuna bağlı olarak değişen akım şiddetine ise Bir veya daha fazla delilden başka bir delile ulaşmak
bağımlı değişken denir. da bir çıkarımdır. Deney sonuçlarını analiz ederek,
Bu şekilde düzenlenen ve yapılan deneylere kontrollü deney matematiksel bir bağıntıya ulaşmak da bir çıkarımdır.
denir. Sonuç olarak çıkarım, bilimsel bilgiye ulaşmanın son
aşamasıdır.

11