Page 17 - LYS ORGANİK KİMYA DİK

10. Bölüm: Alkanların Fiziksel ve Kimyasal Özellikleri
b. Kraking: Çok karbonlu alkanların basınç altında yük-
sek sıcaklıkta katalizörlerle ısıtılarak parçalanma ve çev- Alkil Halojenürler ve Önemi
rilme tepkimesine katalitik kraking işlemi denir. Bu iş- Alkil halojenürler alkandaki bir veya daha fazla hidro-
lem petrol rafinelerinde benzin verimini artırıcı maddelerin jenin yerine halojenlerin geçmesi ile oluşan organik
eldesinde kullanılır.
bileşiklerdir. Başlıca alkil halojenürler; karbon tetrak-
Örnek; lorür (CCl ), kloroform (CHCl ), diklormetan (CH Cl )
2
4
2
3
SiO — AlO 3 ve iyodoform (CHI )’dur.
3
2
2
(
) CH =
nC H- 2 0 4 2 600°C CHCH 2 10 CH + CHCH 25 CH 2
)
(
3
3
3
nDudekan- 1 - Okten Alkil halojenürler genellikle metanın klorla ısı veya ışık
altında substitüsyon tepkimesi sonucu oluşurlar.
Kraking Başlıca alkil halojenürler ve kullanım alanları aşağı-
CH 18 CH 16 + H 2
8
8
Kraking daki gibidir.
CH 18 CH 10 + CH 8 Metil klorür (CH Cl): Lokal anestezik ve buzdolapla-
4
4
8
Kraking 3
CH 18 CH + CH + CH 4 rında soğutucu olarak kullanılır.
6
4
8
8
3
Diklor Metan (CH Cl ): Endüstride boya çözücü, ae-
2
2
c. Alkanların Yanma Tepkimeleri rosollerde itici gaz ve ilaç üretiminde çözücü olarak
kullanılır. Ayrıca kahvedeki kafeinin uzaklaştırılmasın-
Alkanlar birim kütle başına yanma enerjilerinin çok olma- da kullanılır. Oda sıcaklığında sıvıdır.
sı ve doğal bollukları nedeni ile yakıt olarak kullanılırlar.
Alkanların oksijen ile yükseltgenme tepkimelerine yanma Kloroform (CHCl ): Tıpta anestezik olarak, sanayide
3
tepkimeleri denir. (Alkanların yanma tepkimeleri organik çözücü olarak kullanılır. (Sıvı halde yanmaz, gaz hal-
redoks tepkimesidir.) de yanar). Oda sıcaklığında sıvıdır.
İyodoform (CHI ): Yaralar için antiseptik olarak kul-
3
CH + 2 O 2 CO + 2 H O + 890 kj / mol lanılır.
2
2
4
Karbontetraklorür (CCl ): Sıvı ve gaz halde yanıcı
4
Alkanlar yandıklarında daima CO ve H O oluşturur- olmadığından yangın söndürücü ve kuru temizleme-
2
2
lar. Açık zincirli alkanların genel yanma denklemleri de yağ çözücü olarak kullanılır. Oda sıcaklığında sıvı-
aşağıdaki gibidir. NİTELİK Yayıncılık dır. Yoğunluğu sudan büyüktür.
3 n + 1 Alkanların Kullanım Alanları
CH 2n2+ + 2 O 2 nCO + ^ n + 1h H O
2
n
2
1. Yakıt olarak kullanılırlar. Gaz yağı, jet ve dizel motor-
larda kullanılan 10 ile 16 arası karbona sahip çeşitli
alkanları içeren bir yakıttır.
2. Açık zincirli bir alkanın 0,6 molünü yakmak için 2,1 Motorlu araçlarda yakıt olarak kullanılan benzinin ya-
mol O harcanmaktadır.
2 pısında bulunan düz zincirli alkanlar benzinin kalitesi-
Bu alkanın adı nedir? ni düşürürler. Düz zincirli oktan (C H ) çok kötü bir
8 18
yakıttır. Bu yüzden oktan sayısı –19 ile derecelendi-
rilir. n-oktanın izomeri olan 2, 2, 4-trimetil pentan ise
benzinin kalitesini artıran 100 oktan sayısına sahip iyi
bir yakıttır. Benzinde kullanılan hidrokarbonlarda, mo-
leküldeki dallanma arttıkça, çift bağ veya halka sayısı
arttıkça oktan sayısı artar.
Benzini kullanıma uygun hâle getirmek için büyük
moleküllü hidrokarbonların ısısal parçalanmaya uğ-
ratılarak daha az karbonlu ve daha fazla dallanmış
alkanlara parçalanmasına ya da dönüştürülmesine
katalitik kraking denir.
2. Alkanlar ve alkanlardan elde edilen bazı alkan türev-
leri apolar olduklarından organik çözücü olarak kulla-
nılırlar. Karbon tetraklorür gibi...
3. Alkan türevi olan haloalkanların bazıları sanayide, tıp-
ta ve ilaç sektöründe kullanılırlar.
64